Over Permanent

Permanent ontstond als een reactie op de toenemende instrumentalisering van de kunsten in het algemeen, en van tijdelijke bezettingen door kunstenaars in het bijzonder, binnen winstgedreven vastgoedontwikkeling en gentrificatie in Brussel. Het project wilde voortbouwen op anti-speculatieve modellen uit de commons- en coöperatieve economie om een gemengde infrastructuur te ontwikkelen die culturele functies combineert met betaalbare huisvesting en gemeenschapsruimtes.

Permanent Brussels werd opgericht in 2018 door Wouter De Raeve en Koen Berghmans, en kende een eerste actieve ontwikkelingsfase tussen 2019 en 2022, gedragen door de kunstenaarsstudio-coöperatie Level Five en het Hacktiris kunstenaarscollectief, met Globe Aroma, VUB/We.Konekt Brussels en Community Land Trust Brussels als eerste kernpartners. Van 2019 tot 2021 werd Permanent geselecteerd als Actor for Urban Change, een Europees netwerk van stedelijke "changemakers" die op innovatieve en collaboratieve manier werken aan duurzamere, inclusieve en rechtvaardige steden. Dit faciliteerde in 2021 ook de organisatie van Building Beyond, een uitgebreide driedaagse summer school in het Kaaitheater in Brussel samengesteld door Bas Van Heur, Menna Agha en Els Silvrants-Barclay als een vormend moment voor Permanent.

Vanaf het begin onderzocht Permanent verschillende locaties om een gemengd project te ontwikkelen en richtte zich uiteindelijk op de brandweerkazerne van de Stad Brussel in de Noordwijk als casestudy, die in de komende jaren vrijkomt door de verhuis van de brandweer. Een reeks workshops, begeleid door een groep Brusselse architecten Czvek Rigby, Aurélie Hachez/AHA en Laura Muyldermans, ondersteund door het Bouwmeesterlabel, leidde tot verschillende scenario’s om de kazerne te transformeren tot een gemengd infrastructuurproject op basis van een land trust-model. Dit traject vormde ook de basis voor de publicatie A Playbook for Hospitality, gelanceerd in 2025.

In 2022 verschoof de focus naar ondersteunend academisch onderzoek, waarbij het werk van Permanent werd verbreed naar verschillende ‘community welfare mixed institutions’ (Welcomin) onderzoek van de VUB / Cosmopolis Centre for Urban Research, ondersteund door Innoviris. Dit academische onderzoek werd afgerond in 2025.

Uitgangspunten van Permanent

Gedeeld landeigendom tegen speculatie

Permanent schuift het Community Land Trust (CLT)-model naar voor. Dit CLT-model heeft al op vele plaatsen in de wereld bewezen dat het in staat is om een grotere, meer diverse groep mensen te betrekken bij de ontwikkeling van een stedelijke leefomgeving die voor iedereen meerwaarde brengt. Het CLT-model wordt momenteel voornamelijk gebruikt om betaalbare woningen te realiseren, en Permanent wil het model nu ook toepassen om culturele, sociale en educatieve infrastructuur te ontwikkelen.

Het basisprincipe van het CLT-model is de scheiding van de eigendom van grond en gebouw: de grond blijft de collectieve eigenschap van de gemeenschap terwijl het gebouw op de grond wél individueel verworven kan worden. Zonder de kost van de grond is het gebouw een stuk betaalbaarder, ook op de lange termijn: eigenaars kunnen het gebouw doorverkopen maar niet met winst. Op die manier biedt het CLT-model een innovatief publiek-privaat partnership dat financiële speculatie effectief uitsluit.

Dit model biedt Permanent de mogelijkheid om culturele ruimtes te ontwikkelen als volwaardig publieke infrastructuur zonder enkel van overheidsfinanciering afhankelijk te zijn. Het biedt kunstenaars, cultuurwerkers en culturele organisaties bovendien de kans om te investeren of geld op te halen voor permanent betaalbare kunstruimtes en zo duurzame relaties op te bouwen met de buurt, zonder evenwel bij te dragen in winstgedreven vastgoedontwikkeling of gentrificerende stedelijke opwaardering.

Solidariteit in plaats van competitie

Aangezien kunstenaars en kunstorganisaties vaak ongewild in competitie treden met andere groepen die nood hebben aan betaalbare centrale ruimtes in de stad, kiest Permanent bewust voor een gemengd project. Permanent wil het symbolisch kapitaal van de kunsten inzetten om ook ruimte af te dwingen voor andere groepen en functies die momenteel uit de stadscentra dreigen weggeduwd te worden. Daarom stelt Permanent een bouwprogramma voorop dat werkruimtes voor kunstenaars combineert met woningen voor nieuwkomers en grote gezinnen met beperkte inkomsten, educatieve infrastructuur en buurtfaciliteiten. Op die manier wil Permanent nieuwe vormen van solidariteit en commoning installeren tussen verschillende partners, gebruikers en functies.

Geankerd in de buurt

Via een bottom-up en collectieve inspanning wil Permanent ook lokale netwerken en gemeenschappen betrekken bij de ontwikkeling van de site in hun buurt. Een deel van het bouwprogramma zal bepaald worden via een participatief traject zodat Permanent ook ingaat op lokale noden en ambities, en het project zich oprecht verankert. Op die manier wil Permanent niet alleen bijdragen tot het stedelijke leven in zijn Brusselse “quartier” maar ook een grassroot ontwikkelingsmodel naar voor schuiven dat anderen kan inspireren, zowel binnen als buiten de Belgische hoofdstad.

2019-2022: Brandweerkazerne Helihavenlaan als case study

In 2021 organiseerde Permanent een reeks workshops, een summer school en een aantal werktafels die zowel in- als uitzoomden op de ontwikkeling van de beoogde gemengde infrastructuur.

In de zoom in focuste het traject op concrete besluitvorming rond het finale bouwprogramma, partnerships en hun onderlinge samenwerking en legde het de basis voor Permanent’s financieel plan, beheers- en eigendomsmodel. Dit spitste zich toe op een aantal Brusselse sites, maar schuift de Brandweerkazerne in de Helihavenlaan in de Brusselse Noordwijk (Yser) naar voor als een relevante case study om te onderzoeken en campagne rond te voeren.

Dit grassroot traject volgde een bottom-up aanpak die vertrok vanuit de gedeelde kennis, nood en ambities van een diverse groep partners, gebruikers en lokale netwerken. Het traject wou met andere woorde een site ontwikkelen vanuit een collectieve inspanning waarin een veelheid aan stemmen erkend werden, met name die stemmen die vaak vergeten worden of als irrelevant worden beschouwd. In dit gesprek probeerde Permanent tevens nieuwe manieren te verbeelden om (samen) te werken, te leven, te leren onder een gedeeld dak, ook vanuit een intersectioneel perspectief.

Tegelijk zoomde dit traject ook uit: door kennis en inzichten te ontwikkelen en uit te wisselen over de complexe sociale, stedelijke, architecturale en legale condities die ingrijpen op Permanent. Via ontwerpend onderzoek gingen we in op de ruimtelijke implicaties van het delen van ruimte tussen verschillende partners en gebruikers. We schakelden academische kennis aan architecturale, activistische en grassroot kennis in, en schoven Permanent als casus naar voor om uit te wijden over urban commons, zonder evenwel na te laten om de zogenaamde universaliteit van die commons te bevragen en in te gaan op problemen met ruimtelijke ongelijkheid en onrechtvaardigheid.

Dit traject kwam tot stand in nauwe samenwerking met VUB/Cosmopolis i.s.m. Brussels Centre for Urban Studies en een groep Brusselse architecten. Een support panel volgde het proces mee op en leverde expertise aan in de verschillende betrokken domeinen.

Werkstructuur

In zijn eerste actieve fase werd Permanent geleid door twee coördinatoren (Rob Ritzen en Els Silvrants-Barclay) om de continuïteit van het project te garanderen voor Level Five en de Hacktiris coalitie van kunstenaars, samen met de kernpartners VUB/we.KONEKT.brussels, VUB/Cosmopolis, Community Land Trust Brussels (CLTB) en Globe Aroma. Daarnaast waren er wisselende werkgroepen, sommige voor specifieke acties en andere meer actief op de lange termijn. In een maandelijkse bijeenkomst op de laatste maandag van de maand, open voor iedereen die geïnteresseerd is, maakten we een stand van zaken op, wierpen we een blik op de toekomst, en verdeelden we de taken.

Vanaf 2023 wordt de continuïteit van Permanent verzekerd via Welcomin aan de VUB, onder leiding van Verena Lenna, Arshia Ali Azmat, Bas Van Heur, Nele Aernouts en Els Silvrants-Barclay.